img

Το Tango, η Αργεντινή και οι Απόκριες!


Οι Απόκριες θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως γιορτή απελευθέρωσης των ενστίκτων, γιορτή ευφορίας, ξενοιασιάς και φαντασίας. Η προέλευσή τους βρίσκεται στις πολυάριθμες γιορτές αρχαίων πόλεων του ελλαδικού χώρου προς τιμήν του θεού Διονύσου. Στην πιο διάσημη από τις γιορτές εκείνες, τα Ανθεστήρια, γίνονταν πομπές στους δρόμους από μεγάλες ομάδες ανθρώπων σατυρικά μεταμφιεσμένων, οινοποσίες, αστεϊσμοί αλλά μαζικές σεξουαλικές εκδηλώσεις.  Πολύ αργότερα, το περιεχόμενο των γιορτών αυτών επενδύθηκε με άλλο όνομα και συμβολισμό, ώστε να μπορέσει να ενταχθεί στα ήθη και έθιμα της νέας θρησκείας του χριστιανισμού. Μεταμορφώθηκε λοιπόν σε μια μεταβατική περίοδο πριν τη μακρά νηστεία της Σαρακοστής, διατηρώντας έτσι  τον ελεύθερο ως ξέφρενο χαρακτήρα της, σε αντίθεση με τις «σκληρές» διατροφικά και ηθικά ημέρες που ακολουθούν. Το σημερινό όνομα της γιορτής  φέρει αυτήν ακριβώς τη σημασία της προετοιμασίας για νηστεία (απόκρεω= αποβολή του κρέατος, carnival = carne + levare, δηλ το κρέας αποβάλλεται, φεύγει). Στις χώρες ιδίως που θεωρούνται καθολικές ή ορθόδοξες χριστιανικές, μέχρι σήμερα το καρναβάλι είναι μια περίοδος που, ανεξάρτητα από θρησκευτικές πεποιθήσεις πια,  γιορτάζεται έντονα, με πάρτυ δημόσια, ιδιωτικά, με μεταμφιέσεις ατόμων και χώρων, με μια χροιά πειρακτική και στα όρια της καθημερινής συμπεριφοράς.

Ποια όμως η σχέση όλων των παραπάνω με το Tango?

Στην Αργεντινή, τον 18ο αι,  γνωρίζουμε πως υπήρξε μια περίοδος έντονης μεταναστευτικής ροής από την Ευρώπη, που ακολουθήθηκε σύντομα από τη γένεση και διαμόρφωση του tango ως μουσικού και χορευτικού είδους. Οι μετανάστες αυτοί, κυρίως ιταλικής, αλλά και γερμανικής, γαλλικής, ισπανικής κ.ά. καταγωγής, ήταν φυσικό να μεταφέρουν τα έθιμά τους στο νέο τόπο εγκατάστασης. Ένα εξ αυτών ήταν το έθιμο του καρναβαλιού, που συνέχισε και στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού να έχει μεγάλη διάδοση και να γιορτάζεται με έντονες εορταστικές εκδηλώσεις. Στο Buenos Aires, τις δεκαετίες άνθισης του tango, 1920-1960, το καρναβάλι γιορταζόταν με μεγάλες ομάδες  μεταμφιεσμένων –και συχνά μεθυσμένων- χορευτών, μουσικών και απλών πολιτών που διασκέδαζαν τραγουδώντας, παίζοντας κρουστά όργανα, χορεύοντας και πειράζοντας τους περαστικούς. Αρχικά οι εορτάζοντες χωρίζονταν με βάση την εθνικότητά τους, πχ σε άλλους δρόμους κυκλοφορούσαν οι Αφρικανοί, αλλού οι Ιταλοί κ.ο.κ. Από τη δεκαετία του 1930 κ.ε. ο διαχωρισμός και η οργανωμένη συμμετοχή γινόταν πλέον με βάση τη γειτονιά που κατοικούσαν. Είναι πολύ ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι στα εορταστικά τραγούδια πολύ συχνά συνυπήρχαν και λόγια διαμαρτυρίας για την κακή κοινωνικο-οικονομική κατάσταση των περιθωριοποιημένων αυτών εκπροσώπων της χαμηλής εργατικής τάξης του αναπτυσσόμενου Buenos Aires.

Oι εύθυμες αυτές ομάδες των πανηγυριστών λέγονταν “murgas” ή “comparsas”. Εκεί οφείλει την ονομασία του ένα από τα γνωστότερα tangos που γράφτηκαν ποτέ, η Cumparsita. Εκτός από αυτό, υπάρχουν τουλάχιστον άλλα 40 κομμάτια tango που έχουν τίτλο και στίχους σχετικούς με το καρναβάλι. 

Η γιορτή αυτή, εκτός από το δρόμο, γιορταζόταν και σε εσωτερικούς χώρους, αλλά και στις ίδιες τις milongas, που την περίοδο εκείνη γέμιζαν τόσο ασφυκτικά, που οι ορχήστρες χρειαζόταν να προσλάβουν έξτρα μουσικούς για να καλύψουν τη βοή του ξέφρενου πλήθους και τις ανάγκες  του χώρου. Παραδίδεται ότι η μεγαλύτερη αποκριάτικη γιορτή έγινε το 1917 στο Θέατρο Colon, με συνεργασία των ορχηστρών των Roberto Firpo και Francisco Canaro και σύνολο σχεδόν 50 μουσικούς!

<

img

Πώς έβλεπαν όμως οι στιχουργοί το καρναβάλι ως πηγή έμπνευσης για τα tangos τους?

Κάποιες φορές απεικόνιζαν απλά την ατμόσφαιρα της ανεξέλεγκτης ευφορίας  του ασυγκράτητου πλήθους, τις περίεργες αμφιέσεις και συμπεριφορές. Σε άλλες περιπτώσεις, σχολίαζαν άτομα τα οποία στη διάρκεια του καρναβαλιού άλλαζαν στάση και διάθεση, σχεδόν υποκριτικά, σαν να είχαν λύσει όλα τους τα προβλήματα ή ξαφνικά μετατρέπονταν σε αλαζόνες, ενώ γνώριζαν πως στη λήξη της γιορτής το «προσωπείο» τους, κυριολεκτικά και μεταφορικά, θα έπεφτε και θα επέστρεφαν στη μουντή τους καθημερινότητα. Σε αυτήν τη βάση, και με ακόμα πιο φιλοσοφική και μεταφορική διάθεση, λέξεις σχετικές με το καρναβάλι (πχ «cocoliche», «arlequin», «mascarita», «antifaz») χρησιμοποιήθηκαν απλώς για να χαρακτηρίσουν ανθρώπους ψεύτικους, που υποκρίνονται ή απλώς ζουν μια στιγμιαία χαρά κάποιου κατασκευασμένου καταφυγίου που με βεβαιότητα θα καταρρεύσει. Το καρναβάλι, τελικά, χρησιμοποιήθηκε ως μεταφορά για την άρνηση της πραγματικότητας ως στάση ζωής. Αλλά έφτασε να σημαίνει και τη γενικευμένη ανάγκη του ανθρώπου να ξεφύγει από τη δυσκολία της ζωής διακόπτοντάς τη με μια φευγαλέα και «εύκολη» χαρά.

 

Παρακάτω μερικά παραδείγματα στίχων:

«Απόψε κάτω απ’την αψίδα της ζωής/ κάνει περίπατο την τρέλα του το καρναβάλι/ Αντηχεί στον κόσμο το κουδούνισμα του γέλιου του/ και φορά στο πρόσωπό του μία μάσκα ευτυχίας…» (“Serpentinas de esperanza”) 


«…πως όταν ξεκινήσει να ζυγώνει / ο χειμώνας της ζωής σου / θα προσέξεις, ξαφνικά, μετανοιωμένη / πως μόνο έζησες ένα καρναβάλι.»  (“Callejera”)



«Εγώ αυτή τη νύχτα θα κάνω τον τρελό. / Είναι σπίθες της τύχης οι ανάσες/ αν η ζωή είναι μια μάσκα του θανάτου / κι αυτή  η νύχτα είναι καρναβάλι. / Οι ψυχές μας, με αμφίεση παλιάτσου,/ τα κουμπιά μας της χαράς/ μες στον τρελό ανεμοστρόβιλο του οργίου/ εμείς γελάμε, για να ξεχάσουμε…»  (“Yo me quiero divertir”)




Μερικά ακόμα σχετικά κομμάτια:


Και το tango Papel Picado” (=Χάρτινες γιρλάντες) :

Πέρασες μέσα στο στρόβιλο του καρναβαλιού,
σαν μια ακόμα λεπτομέρεια στις ορδές του,
και στο πέρασμα μου πέταξες, γελώντας μου,
μια χούφτα κομματάκια από χαρτί.

Χιόνιζε. Είχε παλιώσει το παλτώ μου,
Κι εγώ  ένιωσα να φτάνουν μέχρι την καρδιά,
σαν άλλο χιόνι κατάσκληρο, τα κομματάκια του χαρτιού
που υπήρξαν κομματάκια μιας ψευδαίσθησης.

Καρναβάλι!...
Καρναβάλι, που με κοροϊδεύεις,
θα ξαναπεράσεις από εμπρός μου,
μαζί με τη Μιμή?

Καρναβάλι!... Καρναβάλι…
Τι είναι τα τριάντα μου τα χρόνια,
αν δε μπορώ ούτε να τραγουδήσω,
μα ούτε και να ξεχάσω το τραγούδι σου?

Και κείνη τη φορά, στη σοφίτα μου ήταν πάλι
που σ’έφερε σε μένα ένα καρναβάλι.
Ήταν στο Παρίσι. Χιόνιζε και δεν είχα ψωμί,
και σου ζωγράφισα με το πινέλο ένα φαγοπότι.

Τότε ήταν καινούργιο το παλτώ μου.
Κι ήταν τρελή η καρδιά, τυφλή η πίστη.
Πάγωνα, και μες στην αγωνία, ενέχυρο το έδωσα
χαρτί για ν’αγοράσω, στη θέση του ψωμιού...



Εξώφυλλα δίσκων Tango που κυκλοφόρησαν με την ευκαιρία των Αποκριών: 

<

img

<

img


To Καρναβάλι στο Buenos Aires σήμερα – “Carnaval Porteño”

Μετά από ένα μεγάλο διάστημα αλληλοδιαδεχόμενων δικτατοριών,  όπου οι εορταστικές εκδηλώσεις του καρναβαλιού υποχώρησαν, τα τελευταία χρόνια ο θεσμός έχει αναβιώσει σε όλη του τη ζωντάνια. Το καρναβάλι πλέον βαδίζει σε χνάρια ανεξάρτητα από το tango, αν και οι σημερινές milongas συχνά στολίζουν τους χώρους τους. Οι πολίτες της εργατικής τάξης, από παιδιά μέχρι ενήλικες, οργανώνονται με βάση τη γειτονιά που κατοικούν και σχηματίζουν τις murgas, όπως ακόμα ονομάζονται αυτές οι ιδιαίτερες καλλιτεχνικές καρναβαλικές ομάδες του δρόμου. Κάθε περιοχή έχει τις δικές της εορταστικές πορείες (“corsos”), για τις οποίες οι κάτοικοι προετοιμάζονται όλο το χρόνο, δουλεύοντας τα πλουμιστά κοστούμια τους, το παίξιμο των κρουστών, τις φωνές, τα συνθήματα (συχνά με κοινωνικοπολιτικό περιεχόμενο) και τα χορευτικά τους. Αυτός ο χρόνος που αφιερώνεται εδώ είναι μάλιστα σωτήριος για πολλά παιδιά και εφήβους των φτωχών περιοχών, τα οποία χωρίς άλλη απασχόληση τείνουν να εμπλέκονται σε ναρκωτικά και μικροεγκλήματα. Το καρναβάλι λοιπόν δίνει πια νόημα στη ζωή πολλών Αργεντινών εν μέσω της κλιμακούμενης οικονομικής κρίσης, έχει  έντονα κοινωνικό εκτός από εορταστικό χαρακτήρα και, όπως και το ’30, έτσι και σήμερα, αποτελεί μια σύντομη αλλά ηχηρή διέξοδο από τα προβλήματα της καθημερινότητας.

<

img

Κείμενο: Ιωάννα Παπαχρήστου

Εικόνες: Διαδίκτυο

Πηγές: Néstor Pinsón, Ricardo García Blaya, Rosie Hilder και Kate Stanworth